Η Ρωσία επιστρέφει στη Μέση Ανατολή. Το Συριακό στοίχημα του Πούτιν

 english

Η Ρωσία επιστρέφει στη Μέση Ανατολή. Το Συριακό στοίχημα του Πούτιν

Η Ρωσία επιστρέφει στη Μέση Ανατολή. Το Συριακό στοίχημα του Πούτιν

Ο Πούτιν έχει διατρέξει έναν τεράστιο κίνδυνο με το να στηρίξει το Assad της Συρίας με στρατιωτική δύναμη. Αν το τζογάρισμά του αποδώσει, η Ρωσία θα μπορούσε να είναι ο ειρηνευτής με μόνο οριακές στρατιωτικές απώλειες. Εάν όχι, ξαναπροκαλεί αποσταθεροποίηση και τις απειλές από το ISIS.

Του Alexei Malashenko.

 Τα ρωσικά βομβαρδιστικά Sukhoi Su-34 και οι κατευθυνόμενοι πυραύλοι Kalbir που πυροδότησαν από την Κασπία Θάλασσα άλλαξαν την ισορροπία ισχύος στο πεδίο της Συρίας, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Η ένταση του βομβαρδισμού επέτρεψε στην κυβέρνηση της Συρίας να αναλάβει εκ νέου την επίθεση. Δεν είναι έκπληξη το γεγονός ότι ο Πούτιν δίνει στον Bashar al-Assad αυτή την τακτική υποστήριξη: η Συρία είναι το τελευταίο ίχνος της παρουσίας της Ρωσίας στη Μέση Ανατολή, σύμβολο της παλιάς δόξας. Η σταθερή υποστήριξη της Ρωσίας για το καθεστώς Assad την οδήγησε να παίξει αποφασιστικό ρόλο το 2013 στην εξάρθρωση του χημικού οπλοστασίου της Συρίας, προκειμένου να αποφευχθεί η δυτική παρέμβαση (1). Αποδείχθηκαν λανθασμένοι όσοι ισχυρίστηκαν ότι η Ρωσία ήταν τώρα μόνο μια περιφερειακή εξουσία, χωρίς συμφέροντα έξω από το μετα-σοβιετικό χώρο.

Από τις πρώτες συμβάσεις πολεμικών εξοπλισμών το 1956, η Συρία διατήρησε πολύ στενές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση, ενισχύθηκε από τη σύντομη πολιτική ένωση της Συρίας με την Αίγυπτο (Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία, 1958-61) και την ανάκαμψη στην εξουσία το 1963 του κόμματος Μπάαθ από τον αραβικό σοσιαλισμό. Ο πρόεδρος Hafez al-Assad, πριν από το θάνατό του το 2000, προέτρεψε τον γιο του Bashar να διατηρήσει τη σχέση ως ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της φατρίας του στην κορυφή της χώρας.

Μετά τη διάλυση της συμμαχίας της Ρωσίας με την Αίγυπτο και την απώλεια των εγκαταστάσεων υποστήριξης στην Αλεξάνδρεια και τη Mersa Matruh το 1977, το συριακό λιμάνι Tartus ήταν η μόνη πολεμική βάση για ρωσικά πολεμικά πλοία στη Μεσόγειο. Τους τελευταίους μήνες, αυτά έχουν γίνει μια αξιοσημείωτη παρουσία στα ανοικτά των ακτών της Συρίας. το Σεπτέμβριο ήταν στην περιοχή το τεράστιο πυρηνικό υποβρύχιο κατηγορίας Typhoon, DmitryDonskoy.

Η ρωσική βοήθεια στη Συρία έχει αυξηθεί από την Αραβική Άνοιξη. Η κατάρρευση των καθεστώτων της Τυνησίας, της Αιγύπτου και της Λιβύης, η διάλυση του Ιράκ και η εμφάνιση του ISIS το 2014 έπεισαν τη Ρωσία να συνεχίσει να υποστηρίζει το Assad και να ενισχύσει τη θέση της στην περιοχή. Η εκτεταμένη αστάθεια και η δυσκολία στην ανάγνωση των πολιτικών της Δύσης, ειδικά εκείνων των ΗΠΑ, οδήγησαν τις κυβερνήσεις να διαφοροποιήσουν τις συμμαχίες τους. Η Γαλλία πούλησε όπλα στις χώρες του Κόλπου. Η Ρωσία υπέγραψε πρόσφατα εμπορικές, στρατιωτικές και τεχνικές συμφωνίες με την Αίγυπτο, το Ιράκ και την Ιορδανία. Η Σαουδική Αραβία χρηματοδοτεί αιγυπτιακές αγορές ρωσικών όπλων και το ταμείο κρατικών επενδύσεων της Σαουδικής Αραβίας αποφάσισε τον Ιούλιο να επενδύσει 10 δισεκατομμύρια δολάρια στη Ρωσία.

Νοσταλγία για το Nasser

Ορισμένοι Άραβες πολιτικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι νοσταλγούν τις ημέρες του Gamal Abdel Nasser, στη δεκαετία του 1950 και του '60, όταν ο ιδεολογικός ανταγωνισμός μεταξύ της Σοβιετικής Ένωσης και της Δύσης έδωσε στους Άραβες περιθώρια ελιγμών. Δεν ήταν τυχαίο ότι ο πρόεδρος της Αιγύπτου Abdel Fatah al-Sissi επαίνεσε τον Nasser κατά τη διάρκεια της εκλογικής του εκστρατείας το 2014. Ο Πούτιν ανανέωσε τους παλαιούς δεσμούς και εξασφάλισε σύμβαση όπλων αξίας 3,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων υποστηρίζοντας τον Sissi - ο οποίος επισκέφθηκε τη Μόσχα τον Αύγουστο - χωρίς δισταγμό.

Η Ρωσία ελπίζει να ενισχύσει την επιρροή της υπό την κάλυψη του διεθνούς δικαίου. Σε δήλωσή του στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 28 Σεπτεμβρίου, ο Πούτιν πρότεινε την ιδέα "ενός ψηφίσματος που αποσκοπεί στο συντονισμό των ενεργειών όλων των δυνάμεων που αντιμετωπίζουν το Ισλαμικό Κράτος και άλλες τρομοκρατικές οργανώσεις. [...] Φυσικά, οποιαδήποτε βοήθεια σε κυρίαρχα κράτη μπορεί και πρέπει να προσφέρεται και όχι να επιβάλλεται, αποκλειστικά και μόνο σύμφωνα με τον Χάρτη του ΟΗΕ. [...] Πιστεύω ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να βοηθήσουμε στην αποκατάσταση κυβερνητικών θεσμών στη Λιβύη, να υποστηρίξουμε τη νέα κυβέρνηση του Ιράκ και να παράσχουμε πλήρη βοήθεια στη νόμιμη κυβέρνηση της Συρίας" (2).

Η Ρωσία επιστρέφει στη Μέση Ανατολή, αν και δεν ισχυρίζεται ότι θα ανακτήσει την επιρροή που είχε η Σοβιετική Ένωση στις διεθνείς σχέσεις. Ωστόσο, αντιμετωπίζει επίσης ένα παράδοξο: ο Assad δεν είναι πολύ δημοφιλής σε πολλές αραβικές χώρες και αυτή η συμμαχία ευθυγραμμίζει τη Ρωσία με το Ιράν, τη Χεζμπολάχ στο Λίβανο και τις σιίτικες πολιτοφυλακές στο Ιράκ, σε μια περιφερειακή αντιπαράθεση που οι σουνίτες αντίπαλοί τους εμφανίζονται όλο και περισσότερο ως σεχταριστές. Αν ο Πούτιν θέλει να δείξει τη δύναμη και τη δυνατότητα της Ρωσίας να βοηθήσει τους φίλους του - τόσο στην κοινή γνώμη όσο και στους περιφερειακούς εταίρους του - δεν μπορεί να επιδείξει αδυναμία, εγκαταλείποντας τον Assad.

Μπορεί η σύγκρουση να επιλυθεί με συμφωνία; Από τη ρωσική σκοπιά, αυτό θα ήταν δυνατό εάν η Δύση αποδεχτεί ότι ο Assad θα παραμείνει στην εξουσία, τουλάχιστον για μια καθορισμένη περίοδο. Ο Πούτιν δήλωσε τον Σεπτέμβριο στο Κογκρέσο της Συμμαχίας για την Ασφάλεια (CSTO, Ρωσικό ΝΑΤΟ) (3) στο Dushanbe του Τατζικιστάν ότι ήταν ζωτικής σημασίας να εξεταστεί ο πολιτικός συμβιβασμός στη Συρία, λέγοντας ότι ο Assad ήταν έτοιμος να εμπλέξει στο "υγιές" τμήμα της αντιπολίτευση στην κυβέρνηση. Κάτι τέτοιο θα επέτρεπε τη συγκρότηση Συριακού συνασπισμού, συμπεριλαμβανομένου του τμήματος της αντιπολίτευσης που θα μπορούσε να σπάσει τα τζιχάντικα κινήματα. Ο πρόεδρος θα μπορούσε τότε να παραδώσει "με δική του ελεύθερη βούληση" έναν διάδοχο που θα εγκριθεί τόσο από τις μεγάλες πολιτικές δυνάμεις στη Συρία όσο και από εξωτερικούς παράγοντες.

Αυτό μπορεί να φαίνεται απίθανο προς το παρόν, αλλά έχει ήδη συζητηθεί από υπουργούς Εξωτερικών - αν και απρόθυμα. Εάν συμβεί, η Ρωσία θα μπορούσε να μοιάζει με έναν παράγοντα ειρήνης. Το να παρέμβει μετά από αίτημα της κυβέρνησης της Συρίας θα της δώσει το γεωπολιτικό αντίβαρο, όπως η Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, και ως προστάτης των μειονοτήτων στην περιοχή - ένας ρόλος που ανέλαβε η τσαρική Ρωσία όσον αφορά τους ανατολικούς Χριστιανούς.

Ανταλλαγή της Συρίας με την περιοχή του Ντονμπάς;

Η Ρωσία παίζει σε πολύ μεγαλύτερη σκακιέρα. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις που θα υποστήριζαν το γεγονός οτι η Ρωσία ενδέχεται να ετοιμάζεται να “ανταλλάξει” την εμπλοκή και επιρροή της στη Συρία, με την περιοχή του Ντονμπάς στην Ουκρανία, η οποία είναι διχασμένη ανάμεσα στις φωνές υπέρ της επανένωσης με τη Ρωσία και σε εκείνες που παραμένουν πιστές στο Κίεβο. Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους ηταν πρόθυμοι να λάβουν σοβαρότερα υπόψη τα συμφέροντα της Ρωσίας στη Συρία, τότε και η Ρωσία θα ήταν πιο μετριοπαθής σε σχέση με τις θέσεις της στην Ουκρανία. Το Σεπτέμβριο, Ρωσία και Ουκρανία, με την Ευρωπαϊκή Ένωση στο ρόλο του μεσάζοντα, συμφώνησαν σε μια τιμή για το φυσικό αέριο, η οποία βόλευε τόσο την Ουκρανία όσο και τη ρωσική εταιρία Gazprom, που αντιμετώπιζε μεγάλη δυσκολία στο κλείσιμο νέων συμβολαίων (4). Αν και είναι αβέβαιη η πλήρης εφαρμογή των συμφωνιών I και II του Μίνσκ, που υπογράφηκαν το 2014 και 2015 αντίστοιχα, η συνάντηση των δύο χωρών τον Οκτώβριο αύξησε τις πιθανότητες για τη διατήρηση της ανακωχής στην περιοχή του Ντονμπάς, με την άμεση απόσυρση των πυρομαχικών από τις δύο πλευρές και την αποδοχή της αναβολής των τοπικών εκλογών προκειμένου να επιτευχθεί μια θεσμική επίλυση του ζητήματος.

Η Ρωσία βρίσκεται σε αδιέξοδο. Στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, ο Πούτιν κατηγόρησε κάποια από τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ ότι “οργάνωσαν ένα στρατιωτικό πραξικόπημα [...] που πυροδότησε έναν εμφύλιο πόλεμο”. Εκτός των άλλων όμως, υποστήριξε τις συμφωνίες του Μίνσκ, αναφέροντας ότι “η εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας δεν μπορεί να διασφαλιστεί με απειλές και όπλα. Αυτό που χρειάζεται είναι να ληφθούν πραγματικά υπόψη τα συμφέροντα και τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής του Ντονμπάς, με απόλυτο σεβασμό για την όποια επιλογή τους.”.

Το μέλλον της Συρίας μετά τη διακυβέρνηση Assad και το κατά πόσο είναι εφικτή η συγκρότηση μιας συμμαχικής κυβέρνησης, είναι αβέβαιο. Καθένας εκ των συμμετοχόντων στη σύγκρουση, βλέπει και μια διαφορετική λύση για το ζήτημα. Η Ρωσία συνεχίζει να αυξάνει τη σταρτιωτική και τεχνική της συνδρομή. Οι εναέριες επιθέσεις των ρωσικών αεροσκαφών είναι μία διαρκής υλικοτεχνική απαίτηση για τη Ρωσία: εφόσον ο στόχος είναι αρκετά κοντά, η αεροπορική βάση στην πόλη Λαττάκεια της Συρίας, πρέπει να είναι διαρκώς προστατευμένη από τάνκς και πολεμικά ελικόπτερα τύπου MilMi-24. Επίσημες πηγές κάνουν λόγο για 2.000 στρατιώτες, αριθμό που απ’ότι φαίνεται ο στρατός θεωρεί επαρκή. Παρόλα αυτά, η κρίση στην Κριμαία, ήδη έχει αποδείξει τη δυσχέρεια στον ακριβή εντοπισμό του αριθμού των εμπλεκόμενων στρατιωτών. Δεν αποτελεί πάντως είδηση η παρουσία των αποσπασμένων στρατιωτικών στην περιοχή: η Ρωσία στέλνει στρατιωτικούς στη Μέση Ανατολή από τη δεκαετία του ‘50.

Ο ρόλος των ρωσικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Συρία, μπορεί να περιοριστεί στην προστασία των κύριων βάσεων του συριακού στρατού και στη συμμετοχή σε ειδικές αποστολές. Η Ρωσία ακόμη θυμάται το LCOSF, το τμήμα του σοβιετικού στρατού που είχε σταλεί αρχικά στο Αφγανιστάν και το τέλμα στο οποίο περιήλθε (1979-1989), αφού κατά τη δράση του χάθηκαν 14.000 στρατιώτες, μέλη του σοβιετικού στρατού, ενώ οι τραυματίες ανήλθαν στους 50.000 και σκοτώθηκαν 1,5 εκατομμύριο Αφγανοί. Υποστηρικτές του ISIS αναφέρουν ότι αυτός ο καταστροφικός πόλεμος συντέλεσε στην πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Μία εδαφική παρέμβαση στη Συρία, δεν θα συνεισφέρει στην αύξηση της δημοτικότητας του Πούτιν.

Διατήρηση του Assad στην εξουσία

Σύμφωνα με δυτικές δυνάμεις, κύριος στόχος της Ρωσίαςδεν είναι η διάλυση του ISIS, αλλά η διατήρηση του Assad στην εξουσία. Οι ρωσικές εναέριες επιθέσεις στοχεύουν σε περισσότερες αντίπαλες ομάδες, μεταξύ των οποίων και το Μέτωπο αλ Νούσρα, που σχετίζεται με την Αλ-Κάιντα. Η Ρωσία ελπίζει ότι η δράση της ενάντια στο ISIS θα ενθαρρύνει κι άλλες χώρες που εμπλέκονται στη διένεξη και να ξεκινήσουν έναν “πόλεμο κατά του εξτρεμισμού”. Ωστόσο, μια διεθνής συμμαχία μοιάζει απίθανη· στην καλύτερη περίπτωση, να υπάρξει μια τεχνική συνεννόηση για την αποφυγή των εναέριων ατυχημάτων. Εξίσου απίθανη είναι και η συμμαχία Ρωσίας, Ιράν και Κίνας, που συζητείται πολύ στο Ρωσικό τύπο, ως αντίποδας στην εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμαχικών τους χωρών. Κι αυτό γιατί αφενός η Κίνα αρνείται να παρέμβει σε καταστάσεις που συμβαίνουν εκτός των συνόρων της, το Ιράν αφετέρου φιλοδοξεί να ικανοποιήσει δικά του συμφέροντα-παρόλο που ο στρατηγός QassemSoleimani, επικεφαλής των επαναστατών Al-Quds, που εμπλέκονται τόσο στο Ιράκ όσο και στη Συρία, θεάθηκε στη Μόσχα. Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ BinyaminNetanyahu, ο οποίος ανησυχεί ότι μια συμμαχία μεταξύ της Ρωσίας και των σιιτικών δυνάμεων (theShiaAxis) θα προμηθεύσει όπλα και στρατιωτική δύναμη στη Χεζμπολάχ, έχει ζητήσει αντίστοιχες επιβεβαιώσεις από τον Πούτιν.

Η δράση του ISIS εξυηρέτησε τα ρωσικά συμφέροντα με την έννοια ότι επέτρεψε στη Ρωσία να δείξει τους συμμάχους της στην περιοχή και να αποδείξει ότι ακόμα μπορεί να παίξει αποφασιστικό ρόλο στην πορεία των εξελίξεων. Η Ρωσία έχει τη δυνατότητα να παρουσιάζεται ως ο προστάτης των μουσουλμανικών χωρών της Κεντρικής Ασίας, μέσω του CSTO. Πιο πολύ από ποτέ μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία κάνει λόγο για τη διατήρηση της σταθερότητας στην Ευρασία και την προστασία των συμμάχων της από τις εξωτερικές απειλές. Για πολλά χρόνια αυτό σήμαινε προστασία από τους αφγανούς Τaliban· πλέον, περιλαμβάνει και το ISIS, το οποίο βαθμιααία διεισδύει στα δυτικά σύνορα της Κεντρικής Ασίας.

Το ISIS εξαρχής είχε ταυτοποιήσει τη Ρωσία ως αντίπαλο. Πέρσι είχε δημοσιεύσει βίντεο με το οποίο προειδοποιούσε τον Πούτιν: “ Αυτά είναι τα αεροπλάνα (που πλέον βρίσκονται στην κατοχή του ISIS) που στείλατε στον Basharal-Assad. Με την ευχή του Αλλάχ, θα σας τα στείλουμε πίσω. [...] Ο θρόνος σας ήδη τρέμει [...] και θα καταστραφεί με την είσοδό μας στη Ρωσία.”. Επίσης, το ISIS διακηρύττει ότι θα ελευθερώσει τη Δημοκρατία της Τσετσενίας και όλη την περιοχή του Καυκάσου. Αυτό μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται φιλόδοξο, αλλά οι τζιχαντιστές βρίσκονται σε θέση να ενδυναμώσουν την επιρροή τους στο Βόρειο Καύκασο, εκμεταλλευόμενοι τις διαμαρτυρίες κατά των κρατικών αρχών, τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Το πιθανότερο είναι να υπάρξουν κι άλλες επιθέσεις όμοιες με αυτή στη ρωσική πρεσβεία στη Δαμασκό (το Μάιο, Σεπτέμβριο και Οκτώβριο), ενώ είναι δυνατό να επεκταθούν και σε ρωσικό έδαφος.

Η απόφαση για την εισβολή στο Αφγανιστάν το 1979, πάρθηκε από το Πολίτμπιρο (Πολιτικό Γραφείο της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος), στο εσωτερικό της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ο LeonidBrezhnev επέτρεψε στους συναδέλφους του να τον πείσουν. Ο επικεφαλής της KGB, YuriAndropov, νυν Γενικός Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής, αν και αρχικά ήταν αντίθετος με την εισβολή, στη συνέχεια πείσθηκε.

Σήμερα, ξέρουμε ποιός παίρνει τις αποφάσεις. Και πώς: η Γερουσία ομόφωνα ενέκρινε την απόφαση να σταλούν ρωσικά στρατεύματα στη Συρία το Σεπτέμβριο, Ο Πούτιν παίρνει όλες τις αποφάσεις μόνος του με βάση τις δικές του εκτιμήσεις για την κατάσταση. Κάποιες από τις αποφάσεις μάλιστα φαίνονται να είναι συναισθηματικά επηρεασμένες σε μεγαλό βαθμό, και να έχουν παρθεί χωρίς να έχει δοθεί αρκετό βάρος στις συνέπειές τους.

Οι Ρώσοι θυμούνται την κρίση των πυραύλων της Κούβας του 1962: ο επικεφαλής της Σοβιετικής Ένωσης NikitaKrushchev αποφάσισε ξαφνικά να στείλει πυρηνικούς πυραύλους στην Κούβα. Ισχυρίστηκε ότι το είχε συζητήσει με τους συναδέλφους του, αλλά σήμερα ξέρουμε ότι το περιβάλλον του μόλις που το είχε πληροφορηθεί (5). Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντέδρασαν γρήγορα μπλοκάροντας την Κούβα και απειλώντας να εισβάλουν (6). Αυτό ήταν που ανάγκασε τη Ρωσία να υποχωρήσει, ενώ η αξιοπιστία του Krushchev ανάμεσα στους συναδέλφους του είχε ήδη φθαρεί.

Πολλοί βλέπουν τον Πούτιν ως πιο αποφασιστικό και αποτελεσματικό ηγέτη, συγκριτικά με τον Ομπάμα, Ισχυρίζονται ότι αυτό το απέδειξε με τον τρόπο που διαχειρίστηκε τη συριακή κρίση, όντας ένα βήμα πιο μπροστά από τους αντιπάλους του. Οι συγκυριακές, συμπτωματικές νίκες όμως, συχνά συνοδεύονται από αδιέξοδα ή και οπισθοχωρήσεις. Οι επιθέσεις όλων αυτών των ετών δεν έπληξαν το ISIS. Η προσπάθεια της Ρωσίας να επιστρέψει ως κεντρικός παίκτης στο σκηνικό της Μέσης Ανατολής θα πετύχει μόνο εάν καταφέρει να δημιουργήσει ευνοϊκές συνθήκες για μια διεθνή πολιτική λύση του ζητήματος.

O Alexey Malashenko είναι επικεφαλής του προγράμματος για τη Θρησκεία, την Κοινωνία και την Ασφάλεια στο Κέντρο Carnegie Endowment for International Peace της Μόσχας. Το τελευταίο του βιβλίο είναι Η Μάχη για την Επιρροή: Η Ρωσία στην Κεντρική Ασία, Carnegie, Moscow, 2014.

(1) See Jacques Lévesque, “Russia returns”, Le Monde diplomatique, English edition, November 2013.

(2) Full transcript at http://gadebate.un.org/listbydate/2015-09-28

(3) The CSTO’s members are Russia, Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Tajikistan.

(4) See Catherine Locatelli, “Gazprom’s eastern future”, Le Monde diplomatique, English edition, June 2015.

(5) William Taubman, Khrushchev: the Man and His Era, Norton, New York, 2003.

(6) See Daniele Ganser, “Russian roulette in Cuba”, Le Monde diplomatique, English edition, November 2002.

Αναδημοσίευση από Le Monde diplomatique (November 2015)

Μετάφραση

Λαζαρίδου Έλενα – Λυδία

Παπαδοπούλου Μαρίνα

Προσθήκη σχολίου

Make sure you enter the (*) required information where indicated.Basic HTML code is allowed.

επιστροφή στην κορυφή